Wetenschap · 3 oktober 2026

Architecten van het Dutch Protocol noemen kritische reviews "misbruikt" in The Lancet

Twee van de meest invloedrijke namen achter het Dutch Protocol hebben een opmerkelijk stuk geschreven in The Lancet, een van de meest aangehaalde medische tijdschriften ter wereld. David Doyle en Annelou de Vries, beiden verbonden aan het Centre of Expertise on Gender Dysphoria van Amsterdam UMC — de kliniek waar het protocol ooit is ontwikkeld — betogen in hun Viewpoint dat systematische literatuuroverzichten over puberteitsremmers en hormoonbehandeling bij jongeren worden "misbruikt" om beleid te sturen. Het stuk verscheen in augustus 2026 in Lancet-jaargang 408, nummer 10557.

Wat Doyle en De Vries precies beweren

De auteurs tellen zelf op: sinds 2017 zijn er dertien systematische reviews verschenen over de effecten van puberteitsremming en gender-bevestigende hormonen op jongeren, waarvan zeven alleen al sinds 2023. Daaronder vallen onder meer de Britse Cass Review, het Zweedse SBU-rapport en vergelijkbare evaluaties in Finland en Noorwegen. Omdat zulke reviews binnen evidence-based medicine als de hoogste bewijskwaliteit gelden, hebben ze volgens Doyle en De Vries "verstrekkende invloed" op overheidsbeleid en zorgpraktijk. Hun conclusie: richtlijnen moeten niet primair op die reviews steunen, maar op alle drie de pijlers van evidence-based medicine tegelijk — empirisch bewijs, klinische expertise én patiëntvoorkeuren — "zoals beoordeeld door experts uit het veld".

Wie hier aan het woord is, doet ertoe

Dat laatste zinnetje verdient aandacht. "Experts uit het veld" zijn in de praktijk clinici als De Vries zelf, die al decennia het Dutch Protocol toepast en verdedigt. Een arts die pleit voor meer gewicht aan "klinische expertise" ten opzichte van onafhankelijke literatuuroverzichten, pleit feitelijk voor meer gewicht aan haar eigen oordeel — over een behandeling die haar eigen kliniek ontwikkelde en nog altijd aanbiedt. Dat is geen methodologisch argument tegen systematische reviews; het is een belangenconflict dat zich voordoet als methodologisch argument. Zoals de Nederlandse Gezondheidsraad eerder concludeerde, blijft het wetenschappelijke fundament onder de huidige praktijk dun — een conclusie die niet verandert doordat de kliniek die de praktijk uitvoert het er niet mee eens is.

Wat de aangevallen reviews werkelijk zeggen

De systematische reviews die Doyle en De Vries als "misbruikt" wegzetten, trekken overigens geen activistische conclusies. Ze constateren vrijwel unaniem dat de kwaliteit van het onderliggende onderzoek laag is: kleine groepen, geen controlegroepen, korte follow-up, hoog uitvalpercentage. Dat is precies waarom landen als het Verenigd Koninkrijk, Zweden, Finland en Noorwegen de afgelopen jaren hun richtlijnen hebben aangescherpt en puberteitsremmers buiten onderzoeksverband hebben teruggedrongen. De internationale evidence-reviews op deze site laten zien dat die voorzichtigheid een breed gedragen, methodologisch gemotiveerde beweging is — geen geïsoleerde uitschieter die "misbruikt" wordt door tegenstanders van de zorg.

Dertig jaar, nog altijd geen hard bewijs

Het Amsterdamse team wijst zelf graag op decennia aan onderzoekservaring als argument voor klinische expertise. Maar diezelfde decennia hebben niet geleid tot het soort bewijs dat Doyle en De Vries nu boven systematische reviews willen plaatsen. Zoals dutchprotocol.nl eerder optekende, concludeerden onderzoekers dat dertig jaar Dutch Protocol-onderzoek nog altijd geen betrouwbaar antwoord geeft op de centrale vraag: werkt de behandeling beter dan geen medische interventie, en voor wie precies? Meer jaren klinische ervaring lossen een gebrek aan gecontroleerd onderzoek niet op — het stapelt alleen meer ongecontroleerde observaties op.

Evidence-based medicine bestaat juist om dit te voorkomen

De klassieke definitie van evidence-based medicine, waar Doyle en De Vries zelf naar verwijzen, weegt empirisch bewijs, klinische expertise én patiëntvoorkeuren inderdaad gelijk — maar juist om te voorkomen dat de persoonlijke overtuiging van een behandelend arts als vervanger van bewijs gaat gelden. Systematische reviews bestaan specifiek omdat individuele klinische indrukken gevoelig zijn voor bevestigingsbias, vooral wanneer de beoordelaar ook de uitvoerder van de behandeling is. Een Viewpoint van de architecten van een omstreden protocol, gepubliceerd in hetzelfde tijdschrift dat ooit vroege puberteitsremming mede op de kaart zette, is daarmee zelf een illustratie van het probleem dat de Cass Review signaleerde: een veld waarin wetenschappelijke tegenspraak moeilijk wordt doordat de betrokkenen tegelijk onderzoeker, behandelaar en belanghebbende zijn.

Conclusie

Doyle en De Vries hebben gelijk dat evidence-based medicine meer is dan alleen systematische reviews. Maar hun oproep om "klinische expertise" zwaarder te laten wegen, komt niet van neutrale buitenstaanders — ze komt van de architecten van de behandeling die diezelfde reviews net kritisch hebben beoordeeld. Dat maakt hun Lancet-stuk niet ongeldig, maar wel iets om te lezen als pleidooi van een belanghebbende partij, niet als objectieve methodologische correctie.

Bronnen

• Doyle DM, de Vries ALC, "Systematic reviews and the needs of the adolescent transgender health care field", The Lancet, vol. 408, nr. 10557, p. 861-866, augustus 2026 — pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
• Cass Review, eindrapport, april 2024 (archiefversie) — web.archive.org

Ineke De Vos

Redactie