Onderzoek · 25 september 2026

Nieuwe Scandinavische studie noemt genderzorg "positief" — geschreven door wie het zelf uitvoert

Op 9 september 2025 online gepubliceerd en dit jaar verschenen in de Scandinavian Journal of Surgery staat een overzichtsartikel dat klinkt als een geruststelling: "gender-affirming healthcare" in de Noordse landen werkt, de toegang is breed geregeld en spijt na een operatie is zeldzaam. De auteurs — chirurgen verbonden aan het Karolinska Universiteitsziekenhuis in Stockholm en het Oslo Universiteitssykehus — schrijven dat "evidence supports the positive impact of gender-affirming treatment on gender congruence and health-related quality of life." Wie de rest van hetzelfde artikel leest, en kijkt wie het schreef, ziet een genuanceerder beeld dan de samenvatting suggereert.

Wat de studie beweert

Isak Gran, Cecilia Dhejne, Antti Mikkola, Martin Sollie, Pehr Sommar, Rikke Holmgaard, Kaisu Ojala, Hannes Sigurjonsson, Louise Frisén, Jenny Löfgren en Helena Sackey publiceerden een "narrative review" over genderzorg in Denemarken, Zweden, Noorwegen, Finland en IJsland. De centrale boodschap: alle vijf landen bieden publiek gefinancierde genderzorg, de juridische geslachtsregistratie is verschoven naar zelfidentificatie — Denemarken, Finland, IJsland en Noorwegen liepen voorop, Zweden volgde in juli 2025 — en de klinische uitkomsten zijn overwegend positief.

Wie dit schrijft, en hoe

Een "narrative review" is geen systematische review: er is geen vooraf vastgelegd zoekprotocol, geen kwaliteitsbeoordeling van de onderliggende studies, geen check op publicatiebias. Dat onderscheid is precies waar de internationale evidence-reviews die deze gids op een rij zet — de Cass Review, het Zweedse SBU-rapport, de Finse COHERE-richtlijn — wél voor gekozen hebben, en met reden: die systematische aanpak leidde in alle drie landen tot de conclusie dat het bewijs voor blokkers en hormonen bij minderjarigen zwak is. Een narrative review van chirurgen die zelf borstamputaties, vaginoplastieken en phalloplastieken uitvoeren bij dezelfde patiëntengroep is geen vervanging daarvoor — het is de beroepsgroep die over haar eigen resultaten schrijft.

Wat de cijfers zelf al toegeven

Lees je voorbij de samenvattende zin, dan noemt het artikel zelf een reeks knelpunten die niet bij "positieve impact" horen. Toegang tot chirurgie aan borst of geslachtsdelen blijft in alle vijf landen "met weinig uitzonderingen" voorbehouden aan volwassenen, na een formele diagnose en een multidisciplinaire beoordeling — de zelfidentificatie voor het juridische geslacht heeft de medische poortwachters dus niet vervangen. Daarnaast noemen de auteurs zelf lange wachttijden, ongelijke toegang voor non-binaire personen, en een groeiend aantal mensen dat uitwijkt naar private of grensoverschrijdende zorg — een teken dat het publieke systeem de vraag niet bijbeent, niet dat het probleemloos functioneert. Over spijt schrijven de auteurs dat die "zeldzaam is maar wel voorkomt" — een erkenning die in de kop van geen enkel persbericht zal verschijnen.

Nederland en het buitenland

Voor Nederlandse lezers is vooral relevant wat er niet in deze review staat: een vergelijking met de eigen zwakke evidencebasis van het Dutch Protocol. Juridische analyse van het Dutch Protocol laat zien hoe het buitenland zich juist terugtrekt uit het vroege affirmatieve model waarop de Nederlandse richtlijn nog altijd leunt. Een narrative review die concludeert dat "het elders ook goed gaat", zonder de eigen restricties voor minderjarigen en de eigen wachtlijstproblematiek te verzwijgen, bevestigt eerder die terugtrekkende beweging dan dat hij haar weerlegt.

Onze duiding

Dit artikel ontkent niet dat genderzorg voor sommige volwassenen tot een betere kwaliteit van leven kan leiden — dat staat ook met zoveel woorden in de review, en dat erkennen ook de kritische evidence-reviews. Het punt is een ander: een narrative review geschreven door de chirurgen die de ingrepen zelf uitvoeren, is niet dezelfde bewijskracht als een systematische review door onafhankelijke onderzoekers, en de detailgegevens in dit artikel — strikte leeftijdsgrenzen voor chirurgie, lange wachttijden, groeiende uitwijk naar privézorg, spijt die "voorkomt" — passen slecht bij de geruststellende samenvatting die er bovenop is geplakt. Voor wie zich oriënteert op wat puberteitsblokkers, hormonen en chirurgie in de Nederlandse genderzorg feitelijk inhouden, is dat verschil tussen samenvatting en detail precies waar informed consent staat of valt.

Bronnen:

Isak Gran, Cecilia Dhejne, Antti Mikkola, Martin Sollie, Pehr Sommar, Rikke Holmgaard, Kaisu Ojala, Hannes Sigurjonsson, Louise Frisén, Jenny Löfgren, Helena Sackey, "Gender-affirming healthcare in the Nordic countries: An overview", Scandinavian Journal of Surgery, Vol. 115, Issue 1 (2026), p. 5–14. Online gepubliceerd 9 september 2025. DOI: 10.1177/14574969251371862.

Edward Jansen

Redactie