X. Hormonen vrouw naar man
Masculiniserende hormoontherapie bestaat uit testosteron. Effecten zijn deels onomkeerbaar binnen drie tot zes maanden — sneller dan bij feminisering.
Middelen
- Testosteron-ester injectie: Sustanon (mix) of testosteron-enantaat, om de 2 tot 3 weken intramusculair.
- Testosteron-undecanoaat: Nebido, langwerkende injectie om de 10 tot 14 weken.
- Transdermale gel: Androgel, Tostran — dagelijks aanbrengen.
Tijdslijn van effecten
- 1-3 maanden: vettere huid, acne, libido stijgt, menstruatie stopt meestal, clitorisgroei.
- 3-6 maanden: stemverlaging begint, lichaamsbeharing neemt toe, vetherverdeling.
- 6-24 maanden: baardgroei (variabel), spiermassa stijgt, eventueel kaalheid bij aanleg.
Onomkeerbare effecten
- Stemverlaging — blijft ook na stoppen.
- Baard en lichaamsbeharing — krimpen niet weg.
- Clitorisvergroting (1-3 cm) — blijft.
- Kaalheid bij genetische aanleg — blijft.
- Vruchtbaarheid kan herstellen na stoppen, geen garantie.
Wat niet verandert
Lichaamslengte (bij start na puberteit), schedel- en bekkenstructuur, borstweefsel. Voor borst: zie mastectomie. De baarmoeder atrofieert maar blijft aanwezig — discussie over hysterectomie zie hysterectomie.
Risico's
- Hart en vaten — verhoogde hematocriet, ongunstig lipidenprofiel.
- Leverfunctie — verhoogde leverwaarden, vooral bij orale vormen (zelden gebruikt).
- Baarmoeder en eierstokken — atrofie, cyste-vorming, mogelijke gevolgen op lange termijn.
- Acne, alopecia, slaapapneu.
Monitoring
Bloedcontroles elke drie maanden in het eerste jaar: testosteron-spiegel (streef 15-30 nmol/l), hematocriet, leverwaarden, lipiden, glucose. Jaarlijkse echo bekken en huidcontrole. Voor wie zwanger wenst te worden later: vooraf eicellen invriezen overwegen.
Fertiliteit: een onomkeerbaar beslismoment
Testosteron stopt de menstruatie meestal binnen drie maanden, maar het effect op fertiliteit is niet 100% betrouwbaar als anticonceptie en niet gegarandeerd reversibel als wens tot zwangerschap later optreedt. Cohortonderzoek (Light 2014, Cheng 2019) toont dat ovariële functie bij sommige mensen herstelt na stoppen, bij anderen niet. Eicellen of embryo's invriezen voorafgaand aan testosteron is in Nederland medisch geïndiceerd en wordt door de basisverzekering vergoed bij diagnose. De Cass Review (2024) en SBU (2022) wijzen erop dat jongeren dit beslismoment vaak onderschatten. Voor wie überhaupt overweegt later moeder te worden, of biologische verwantschap als optie wil openhouden, is invriezen vóór start de enige verantwoorde route — niet pas overwegen op het moment dat fertiliteit al beschadigd is.
Kritiek op snelle testosteron-routes
Bij jonge vrouwen — vooral adolescenten — is testosteron-toegang in het buitenland en via DIY de afgelopen tien jaar exponentieel toegenomen. Littman (2018) en Biggs (2022) beschrijven het cohort van laat-ontstane dysforie bij meisjes (rapid-onset gender dysphoria) als een nieuwe klinische presentatie waarvoor het bestaande model (Dutch Protocol) niet was ontworpen. Veel van deze meisjes hebben comorbide autisme, eetstoornissen of trauma. Een informed-consent-route die testosteron na één gesprek voorschrijft, slaat de differentiaaldiagnose over — Levine (2022) noemt dit "consent zonder substantie". De Cass Review en COHERE (2020) bevelen bij deze groep eerst psychologisch traject aan, niet hormonen als eerstelijnsinterventie. Klinieken die dat omdraaien, lopen voor op de bewijslast — niet erachteraan.
Veelgestelde vragen
Ja, ondanks het uitblijven van menstruatie blijft zwangerschap mogelijk. Testosteron is geen anticonceptie en is teratogeen — gebruik aanvullende anticonceptie of zorg voor sterilisatie.
Stemverlaging begint na 3–6 maanden en bereikt het maximum na 1–2 jaar. Het effect is onomkeerbaar — wie later twijfelt over transitie, behoudt de mannelijke stem.
In academische centra alleen na complete diagnose en (bij minderjarigen) met ouderlijke toestemming. Vrijgevestigd en buitenland zijn drempels lager — dat is precies waar Cass en SBU voor waarschuwen.
Externe bron
De Endocrine Society Guideline 2017 beschrijft het protocol.