XI. Mastectomie
Mastectomie — populair als "top surgery" — verwijdert het borstweefsel chirurgisch. Het is de meest uitgevoerde gender-affirmatieve operatie en gebeurt in toenemend tempo bij jonge vrouwen, ook minderjarigen.
Technieken
- Double incision met tepeltransplantatie: standaard bij grotere cup; lange horizontale littekens; sensatie tepels grotendeels weg.
- Peri-areolair (donut): rond de tepel; kleinere borst; littekens beperkt; sensatie deels behouden.
- Keyhole: incisie onderrand tepelhof; alleen bij heel kleine borst.
- Free nipple graft: tepel volledig verwijderd en als transplantaat teruggeplaatst.
Herstel
- Ziekenhuis 1 nacht, drains 5-10 dagen.
- Compressievest 4-6 weken.
- Geen tillen, geen armen heffen 4 weken.
- Geen sport 6-8 weken.
- Littekens stabiliseren na 12-18 maanden.
Aandachtspunten
- Vergoeding via zorgverzekering bij diagnose en verwijzing — bij esthetische ingreep niet.
- Borstkanker-screening blijft levenslang nodig: restweefsel kan ontaarden.
- Borstvoeding na operatie onmogelijk.
- Bij twijfel: chirurg vragen om externe protheses of binding als tussenstap.
Risico's
- Sensatieverlies tepels en huid borstkas (vaak permanent).
- Complicaties: hematoom, infectie, necrose tepel-transplantaat, hypertrofische littekens.
- Spijt — meta-analyse van Bustos et al. (2021) rapporteert 0,3 procent maar selectiebias is groot; recente cohorten met jongeren laten hogere percentages zien.
Bij minderjarigen
In Nederland mag mastectomie vanaf 16 jaar met ouderlijke toestemming, in Belgie vanaf 18. De Cass Review wijst op het ontbreken van langetermijndata en pleit voor terughoudendheid bij minderjarigen. Zie ook spijt.
Wat de spijtcijfers wel en niet vertellen
Het vaak geciteerde cijfer "minder dan 1% spijt" stamt uit oudere cohorten (Wiepjes 2018, Bustos 2021) met selecte volwassen patiënten, lange diagnostische trajecten en geringe follow-up. Recentere cohorten met adolescente meisjes en jongvolwassenen tonen detransitie- en spijtpercentages van 5–13% binnen 4–8 jaar (Boyd 2022, Hall 2021, Vandenbussche 2022, Littman 2021). Verklaringen: kortere diagnostische periode, hogere comorbiditeit, sterke peer- en social-media-invloed (Biggs 2022). De Cass Review noemt het ontbreken van langetermijndata bij deze jongere groep expliciet als reden voor terughoudendheid. Mastectomie is onomkeerbaar — borstvoeding gaat verloren, tepelsensatie meestal ook. Wie deze ingreep overweegt op basis van een spijtcijfer dat niet voor de eigen leeftijdsgroep geldt, neemt een ongedekt risico.
Kritiek op snelle indicatiestelling
Informed-consent-trajecten en sommige internationale klinieken bieden mastectomie binnen één tot drie gesprekken aan, soms zonder hormoonbehandeling vooraf. Levine (2022) noemt dit klinisch niet verantwoord: borstweefsel verwijderen voor een dysforie die niet is getoetst op stabiliteit (Cass 2024, criterium "consolidated identity over time") schendt zowel de Endocrine Society-richtlijn als de Nederlandse Kwaliteitsstandaard. Een MDO met minimaal zes maanden voorbeleid, behandeling van comorbiditeit en bespreking van alternatieven (binding, externe protheses, borstverkleining) hoort standaard. Vraag bij elk traject: hoeveel sessies voorafgaand, welke comorbiditeit is uitgesloten, en welk percentage van uw patiënten kiest na het hele traject alsnog niet voor de operatie?
Veelgestelde vragen
Bij double incision met free nipple graft vrijwel altijd verlies van erotische sensatie en grotendeels gevoelloosheid. Bij peri-areolair en keyhole is gedeeltelijk behoud mogelijk.
Nee. Mastectomie verwijdert het functionele klierweefsel; borstvoeding is daarna onmogelijk.
Reconstructie kan, maar bouwt borstvolume met implantaat of vrij weefsel; oorspronkelijke borstweefsel, melkgangen en tepelsensatie komen niet terug.
Externe bron
Een overzicht van technieken biedt ASPS.