transgids

— Editie 2026 —

I. Gids II. Klinieken III. Behandelingen IV. Risico's V. Bronnen

Oestrogeen en prolactine

Oestrogeen stimuleert de lactotrope cellen in de hypofyse. Een matige stijging van prolactine is normaal bij feminiserende hormoontherapie, maar persistent hoge waarden kunnen wijzen op een prolactinoom.

Symptomen die niet wachten
Aanhoudende hoofdpijn, gezichtsvelduitval of melkproductie zonder zwangerschap: direct prolactine laten meten en zo nodig MRI hypofyse.

Wat de cijfers zeggen

  • Prolactine stijgt gemiddeld 2-3x bij feminiserende therapie (Defreyne 2017).
  • Cyproteronacetaat (Androcur) verhoogt prolactine extra; sinds 2020 Europese waarschuwing.
  • Prolactinoom-prevalentie bij langdurige feminiserende therapie: case reports tot kleine series; daadwerkelijke incidentie nog niet sluitend.

Risicofactoren

  • Hoge dosis oestrogeen, vooral oraal.
  • Combinatie met cyproteronacetaat.
  • Lange behandelduur zonder monitoring.

Monitoring volgens Endocrine Society

De richtlijn (2017) adviseert prolactine te meten bij start, na 6 maanden, jaarlijks tijdens behandeling. Bij prolactine boven 100 µg/L of aanhoudende klachten: MRI hypofyse. Behandeling van een prolactinoom (cabergoline of dosisaanpassing) is mogelijk maar vraagt aanpassing van het hormoonschema.

Vermijden van cyproteron

Sinds de EMA-meningeoomwaarschuwing en de oudere prolactineverhoging is cyproteron in Nederland vaker vervangen door spironolacton of GnRH-agonisten. Bespreek expliciet welke androgeenblokker is voorgeschreven en wat de prolactinemonitoring is.

Wat informed consent hier vereist

Levine (2022) en de Cass Review (2024) wijzen erop dat hypofyse-risico's bij feminiserende hormoontherapie in voorlichting vaak verkort worden tot "prolactine wordt gecontroleerd". Een serieus consent-gesprek noemt expliciet: 2–3x gemiddelde stijging, prevalentie van prolactinoom bij langdurig gebruik onbekend maar reëel, EMA-meningeoomwaarschuwing voor cyproteron-acetaat (2020), symptomen die acute actie vragen (hoofdpijn, gezichtsvelduitval, galactorroe), en het feit dat behandeling van een prolactinoom de hele hormoontherapie kan ontwrichten. De Endocrine Society-richtlijn schrijft jaarlijkse meting voor — vraag op je eigen kliniek schriftelijk om dit schema, en check of er na 5 jaar nog steeds wordt gemeten of dat de monitoring stilletjes is gestaakt.

Kritiek op cyproteron als standaard

Cyproteronacetaat (Androcur) was decennia de standaard-antiandrogeen in Nederland. Sinds 2020 waarschuwt de EMA voor verhoogd meningeoom-risico bij dosis boven 25 mg/dag en langdurig gebruik. SBU (2022), NICE (2020) en de Endocrine Society herzien hun aanbevelingen richting spironolacton, lage-dosis cyproteron (10 mg) of GnRH-agonisten. Toch wordt cyproteron in sommige internationale klinieken nog steeds in hoge dosering voorgeschreven. Vraag expliciet welk antiandrogeen je krijgt, in welke dosering, en wat het meningeoom- en prolactinoom-monitoringschema is. Klinieken die geen helder antwoord geven, lopen achter op de huidige Europese veiligheidsstandaard.

Veelgestelde vragen

Bij start, na 6 maanden, daarna jaarlijks gedurende minstens 5 jaar.

Cyproteron blokkeert sterker maar verhoogt meningeoom- en prolactine-risico. Spironolacton blokkeert milder, geeft kalium-monitoring maar geen meningeoom-zorgen.

Vaak wel, met cabergoline plus dosisaanpassing oestrogeen onder endocrinologische supervisie.

Lees verder