IX. Hormonen man naar vrouw
Feminiserende hormoontherapie combineert oestrogenen met onderdrukking van testosteron. De fysieke effecten zetten in tussen drie en zes maanden en bereiken hun maximum na twee tot drie jaar.
Middelen
- Oestrogeen: estradiol oraal (Progynova, Estrofem), transdermaal (pleister, gel), of injectie (estradiolvaleraat). Pleister en injectie hebben het laagste tromboserisico.
- Antiandrogeen: cyproteronacetaat (Androcur) of spironolacton; cyproteron wordt sinds de EMA-waarschuwing over het meningeoom-risico (2020) in een zo laag mogelijke dosis voorgeschreven.
- Progesteron: soms toegevoegd, bewijs voor effect op borstgroei beperkt.
Tijdslijn van effecten
- 1-3 maanden: minder libido en spontane erecties, zachtere huid.
- 3-6 maanden: borstknopjes, vetherverdeling, minder lichaamsbeharing.
- 6-24 maanden: borstgroei (gemiddeld een A/B-cup), spiermassa daalt.
- 2-5 jaar: borstgroei en huidverandering maximaal.
Onomkeerbare effecten
- Borstgroei — verwijdering vereist mastectomie.
- Krimp testes en daling vruchtbaarheid — overweeg sperma invriezen voor start.
- Verminderde spiermassa kan deels herstellen, structuur skelet niet.
Wat niet verandert
Lichaamslengte, schedelvorm, kaak, stem (na puberteit), adamsappel, beharing baard. Voor gezichtsverandering: zie FFS. Voor stem: zie stemtraining.
Risico's
- Trombose — duidelijk verhoogd, vooral bij orale toediening en rokers.
- Leverfunctie — verhoogde leverwaarden.
- Prolactinoom — hypofysetumor, jaarlijkse controle.
- Borstkanker-risico — verhoogd ten opzichte van mannen, lager dan vrouwen (De Blok e.a., 2019).
Monitoring
Bloedcontroles elke drie maanden in het eerste jaar, daarna halfjaarlijks: oestradiol-niveau (streefwaarde 100-200 pg/ml), testosteron (< 50 ng/dl), leverwaarden, prolactine, lipiden, hematocriet. Bij DIY-hormonen ontbreekt deze monitoring — zie levenslange afhankelijkheid.
Fertiliteitsbehoud voor start
De Endocrine Society-richtlijn (2017) en de Nederlandse Kwaliteitsstandaard schrijven voor dat fertiliteitsbehoud expliciet wordt besproken voorafgaand aan feminiserende hormonen. Sperma invriezen kan in elke Nederlandse fertiliteitskliniek en wordt door de basisverzekering gedekt bij medische indicatie. Uit onderzoek blijkt dat weinig jongeren gebruikmaken van fertiliteitsbehoud (Nahata e.a. 2017) — voor wie kinderen wenst is dit een onomkeerbaar beslismoment dat niet in een enkele sessie hoort te worden afgehandeld (Cass Review 2024). Vraag expliciet: hoe lang blijven mijn ingevroren cellen bruikbaar, wat zijn de kosten op de lange termijn, en welk percentage van mensen die deze keuze hadden, gebruikt het materiaal later daadwerkelijk?
Kritiek op affirmatie-only en informed consent
In een Nederlands diagnose-model gaat aan feminiserende hormonen een psychologisch traject vooraf. In informed-consent-modellen (GenderGP, sommige Amerikaanse klinieken) volstaat één gesprek. Levine (2022) wijst erop dat dit niet "vrijheid" is maar minder bescherming: zonder differentiaaldiagnose tekent de patiënt voor risico's waarvan onbekend is welke voor hem of haar gelden. AGP-componenten — een parafilie, geen identiteit — zijn relevant omdat de uitkomst van hormoonbehandeling daar substantieel anders is (Blanchard, Bailey, Lawrence). Klinieken die deze differentiaaldiagnose overslaan, voldoen niet aan de Endocrine Society-norm en niet aan de huidige Europese consensus (Cass, SBU, COHERE, NICE).
Veelgestelde vragen
Eerste tedere knopjes meestal binnen 3 maanden, zichtbaar volume na 6–12 maanden. Eindresultaat na 2–5 jaar, gemiddeld AA tot B-cup; chirurgische augmentatie kan later overwogen worden.
Sterk afgeraden. Roken verhoogt het tromboserisico bij orale oestrogenen sterk. De endocrinoloog zal vaak alleen transdermaal voorschrijven aan rokers, of stoppen vereisen.
Ja, maar de borstgroei blijft. Spier- en huidveranderingen treden deels terug. Bij ovariectomie of orchidectomie blijft levenslange hormoonsubstitutie nodig om osteoporose te voorkomen.